Chính phủ kiến tạo

1. Trong Rừng Na Uy của Haruki Murakami có một nhân vật khá thú vị, tên là Nagasawa. Nagasawa đẹp trai, nói được nhiều ngoại ngữ, con nhà giàu, và học ở đại học Tokyo danh giá. Trong ký túc xá ai cũng nể sợ Nagasawa, kể cả ông quản lí. Thế mà Nagasawa lại chơi thân với Toru Watanabe, nhân vật chính, một người được mô tả là không có gì đặc biệt – từ nhan sắc đến khả năng đến hoàn cảnh gia đình. Hai người thành bạn qua một sự kiện hơi lạ. Watanabe đọc “The Great Gatsby” ở căn tin. Nagasawa đi ngang qua, thấy tựa đề cuốn sách và bắt chuyện. Anh cho rằng Watanabe khác biệt: không phải ai cũng đọc “The Great Gatsby”, và ai đọc cuốn sách này là loại có đẳng cấp. Nagasawa chỉ đọc những tác phẩm của những tác giả đã chết được vài chục năm, vì tác phẩm vĩ đại phải được thử thách bởi thời gian. Sau khi tốt nghiệp, Nagasawa không thừa kế gia sản kếch sù của gia đình mà vào Bộ Ngoại giao Nhật Bản làm việc.

2. Noryangjin là một bộ phim Hàn Quốc nói về Mo Hee-joon, một thanh niên hơn 30 tuổi đầu vẫn chưa có một việc làm ổn định. (Nhân vật Mo Hee-joon do Bong Tae-gyu thủ vai, đây là diễn viên xấu trai hiếm hoi trong làng siêu sao Hàn nhưng đóng rất hay.) Hee-joon đã trượt kì thi công chức rất nhiều lần, lần gần nhất thiếu có 1 điểm. Buồn chán, anh ra cầu định tự vẫn, và vô tình gặp Yoo-ha, một cô gái xinh xắn từng là một gymnast. Yoo-ha cũng tính ra cầu để kết liễu cuộc đời, nhưng thấy Hee-joon bựa quá thế là cô bỏ ý định tự vẫn luôn. Dĩ nhiên là từ đây duyên hai người gắn với nhau, và vô số điều lãng mạn hài hước xảy ra. Cuối phim, Hee-joon thi đậu công chức.

3. Ở Brazil có một câu chuyện cười thế này. “Hai con sư tử xổng chuồng. Một con núp vào rừng, lâu lâu có người đi ngang qua thì nhảy ra ăn thịt. Con còn lại núp ở một toà nhà nọ. Sau một thời gian thì cả 2 con đều bị bắt, trả về sở thú. Con trong rừng thì ốm o, còn con trong toà nhà thì béo tốt. Con ốm đói hỏi, mày núp ở đâu mà ngày càng béo tốt thế này? Tao núp ở toà nhà của một bộ nọ trong chính phủ. Mỗi ngày tao ăn thịt một thằng công chức. Tụi nó không nhận ra sự khác biệt gì, thế là hằng ngày tao chén đều đặn một thằng. Hôm nọ tao chén thằng pha cà phê, cả cơ quan không có cà phê uống, thế là bị phát hiện.” Bài học: bộ máy nhà nước cồng kềnh kém hiệu quả, có mất nhiều công chức cũng chả tạo ra khác biệt gì.

4. Nhiều nhà lãnh đạo, các nhà kinh tế học, các nhà hoạch định chính sách, và cộng đồng phát triển quốc tế (international development) rất hứng thú với sự vươn lên của các nước Đông Á (Nhật Bản, và về sau là Hàn Quốc, Hương Cảng, Đài Loan và Tân Gia Ba) vào thế kỉ 20. Họ gọi đó là “East Asian Miracle”. Có hai lí thuyết chính được đề ra để giải thích: neo-liberal (tạm dịch: “tân tự do”) và developmental state (không biết dịch thế nào, tạm dịch “chính phủ kiến tạo”).

5. Những người neo-liberal cho rằng để có được phát triển kinh tế, những nước nghèo cần tự do thương mại (free trade), thị trường tự do (free market) không có sự can thiệp của chính phủ (no government intervention); chính phủ chỉ đóng vai trò tối thiểu như bảo vệ những thứ căn bản như quyền sở hữu tài sản (property rights) và đảm bảo hợp đồng (contract enforcement) mà thôi. Nói chung, mọi thứ cứ để thị trường lo. Chủ nghĩa này rất được nhiều người thích, nhất là những người có hình ảnh về hệ thống công quyền tương tự trong truyện cười 2 con sư tử Brazil. Cái gọi là “East Asian Miracle” chẳng qua cũng chỉ là sự áp dụng các chính sách tự do này mà thôi. Báo cáo “The East Asian Miracle Project” của World Bank vào 1993 đã tuyên bố: công thức đằng sau chỉ là “getting the prices right”. Thị trường sẽ định giá mặt hàng, chứ không phải chính phủ. Chính phủ trợ cấp cho ngành sản xuất nào đó là đang gây nhiễu thị trường, giá cả vì thế sẽ không phản ánh giá trị thực, công việc sản xuất sẽ không được tối ưu.

6. Những người theo trường phái developmental state thì lại cho rằng chính phủ đóng vai trò rất quan trọng trong việc phát triển kinh tế. Nếu không có chính phủ bảo hộ các ngành công nghiệp trong nước thì còn lâu Nhật mới có Toyota, hay Hàn mới có Hyundai. Peter Evans, một nhà xã hội học ở UC Berkeley, có một lập luận rất hay. Ông cho rằng không phải nhà nước nào cũng như nhà nước nào (states are not generic), và vì thế không phải sự can thiệp của nhà nước (state intervention) nào cũng là xấu. Một nhà nước predatory (có hại, luôn tham nhũng, ăn chặn của dân, làm kinh tế trì trệ) hay một nhà nước developmental (luôn kiến tạo cho phát triển kinh tế) tuỳ thuộc vào việc liệu nhà nước đó có cái gọi là “embedded autonomy” hay không.

7. “Autonomy” trong “embedded autonomy” nghĩa là gì? Nó có nghĩa là bộ máy công quyền (bureaucracy) mang tính độc lập, không bị ảnh hưởng bởi lợi ích tư (autonomous, independent of private interests). Để có được điều này, bộ máy công chức phải có một sự gắn kết đoàn thể (corporate coherence) nhất định. “Corporate coherence”, Evans chỉ ra, gồm hai thứ. Một là tuyển dụng dựa trên thực tài (meritocratic recruitment). Anh biết ai, không quan trọng. Anh giỏi, đó mới quan trọng. Hai là cơ chế thăng tiến/thưởng lâu dài (long-term career advancement/rewards). Vị trí công chức không phải là vị trí “dead-end”, vào làm mấy chục năm thì cũng ngồi mãi vị trí đó, mà phải có hệ thống thưởng và thăng tiến những người làm lâu năm. Có thể hiểu nôm na là coi bộ máy nhà nước như là một tập đoàn tư nhân. Tập đoàn yêu cầu người giỏi và theo lâu dài. Thường chúng ta không tưởng tượng nhân viên tập đoàn lớn vụ lợi, ăn chặn cho mình, mà thường nghĩ họ rất trung thành với tập đoàn.”Corporate coherence” sẽ giúp kìm hãm những mục tiêu, hành vi vì tư lợi.

8. Từ “embedded” nghĩa là bộ máy công chức này được “nhúng” trong xã hội. Tức là những người công chức không phải chỉ ngồi văn phòng, mà phải có mối quan hệ với các nhóm trong xã hội, đặc biệt là giới kinh doanh, công nhân, nông dân… Mối quan hệ và các kênh liên lạc để bàn luận, đàm phán (negotiations) giữa bộ máy công chức và các nhóm trong xã hội phải được thể chế hoá (institutionalized). Khi mà bộ máy công chức có mối quan hệ thiết với các nhóm đối tượng trong xã hội, họ sẽ có nhiều thông tin để hoạch định chính sách được tốt hơn. Ví dụ, ở Hàn thời Park Chung-hee (và kể cả hiện tại), chính phủ làm việc mật thiết với các tập đoàn lớn (chaebol). Ở Nhật, bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (Ministry of Economy, Trade, and Industry – METI) luôn làm hết sức mình để bảo vệ lợi ích ở nước ngoài của các công ty, tập đoàn như Mitsubishi, Toyoka…

9. Những nước đông Á (Nhật, Hàn, Đài Loan, Hương Cảng và Tân Gia Ba) là những nước có cơ cấu gần với “embedded autonomy”. Phần lớn đều có truyền thống thi tuyển công chức: từ thời phong kiến đã có các kì thi tuyển quan lại. Các cơ quan nhà nước quyền lực ở các xã hội này đều tập trung rất nhiều người giỏi. Một phần rất lớn sinh viên các đại học hàng đầu như Đại học Quốc gia Seoul hay Đại học Tokyo đều thi công chức sau khi tốt nghiệp. Các bộ danh giá như bộ ngoại giao, bộ công thương… đều là điểm đến hàng đầu của các sinh viên ưu tú. Không phải ngẫu nhiên mà ta bắt gặp các hình ảnh học điên cuồng chỉ để qua được kì thi tuyển công chức, hay người giỏi lại không làm tư nhân mà vào chính phủ, trong phim, truyện Nhật, Hàn. Ngẫm lại thì Nagasawa và Hee-joon không hẳn là quá khùng điên khi đầu quân cho chính phủ. METI được người Nhật mệnh danh là “cơ quan nhân sự” bởi đây là nơi đào tạo ra các lãnh đạo giới chính trị, kinh doanh và kể cả giới học thuật. Ngoài ra, METI còn nổi tiếng về môi trường tiến bộ và tự do (liberal).

10. Các nước châu Phi thường vắng bóng của một bộ máy nhà nước mạnh và không bị ảnh hưởng bởi lợi ích tư lại thường là những nước kém phát triển. Ấn Độ và Brazil nằm lưng chừng giữa “developmental” và “predatory”. (Mình nghĩ VN cũng nằm trong khoảng này. Hiện tại thì làm nhà nước ở VN chỉ được nghĩ là “ổn định”, chứ vẫn chưa đạt được “meritocratic” và lương bổng chưa đủ cao để hút người giỏi nhất. Và nó lại quá to.) Nhật, Hàn và các nước đông Á khác thì chắc chắn nằm ở đầu “developmental”. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa bộ máy chính phủ các nước này cồng kềnh. Nhiều báo cáo đánh giá, bộ máy ở Nhật “inexpensive, small, and elite”. Chính phủ kiến tạo nhiều không nhất thiết là chính phủ to bự. Nhưng nó phải là một chính phủ chủ động, không phó mặc mọi thứ cho thị trường. Để đạt được phát triển kinh tế, cần:

  • xây dựng một bộ máy công chức dựa trên khả năng kĩ trị với hệ thống thăng tiến và thưởng hậu hĩnh, chứ không dựa trên sự trung thành với tư tưởng chính trị
  • thể chế hoá các kênh trao đổi, đàm phán giữa chính phủ và các nhóm xã hội, chứ không hoạt động theo cơ chế top-down (nhà nước ra chỉ thị, xã hội thi hành)

11. Hãy viết ra 3-5 gạch đầu dòng: bạn nghĩ gì khi nghĩ về người công chức VN?

  • Thích ổn định
  • Lương thấp
  • Khả năng trung bình
  • Khó xin được 1 suất công chức/khó thăng tiến nếu không có quan hệ
  • Phải “chân trong, chân ngoài”: tận dụng vị trí của mình để làm công việc kinh doanh bên ngoài.

Hãy viết ra 3-5 gạch đầu dòng nữa: bạn nghĩ gì khi nghĩ về nhân viên tập đoàn nước ngoài lớn, như Unilever hay Amazon?

  • Lương cao.
  • Giỏi.
  • Tuyển dụng dựa trên thực tài.
  • Có khả năng thăng tiến nếu làm việc tốt và lâu năm.

Dĩ nhiên không phải ai làm tập đoàn lớn cũng giỏi, và không phải tập đoàn nào lương cũng cao. Nhưng cũng ít ai nghĩ sinh viên giỏi và tham vọng chạy đua thi công chức thay vì khởi nghiệp hay ứng tuyển cho các tập đoàn hàng đầu sau khi tốt nghiệp.

12. Tham khảo:

  • Báo cáo 1993 của World Bank: “The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy”
  • Giới nghiên cứu đánh giá báo cáo 1993 của World Bank: “Miracle or Design? Lessons from the East Asian Experience” của Albert Fishlow, Catherine Gwin, Stephan Haggard, Dani Rodrik, và Robert Wade
  • Về tầm quan trọng của bộ máy nhà nước: “Embedded Autonomy: States and Industrial Transformation” của Peter Evans
  • Vai trò của chính phủ trong việc phát triển kinh tế ở Đài Loan: “Governing the Market: Economic Theory and The Role of Government in East Asian Industralization” của Robert Wade
  • Vai trò của chính phủ trong việc phát triển kinh tế ở Hàn Quốc: “Asia’s Next Giant: South Korea and Late Industrialization” của Alice Amsden.
Advertisements
This entry was posted in Xã hội. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s