Kinh tế, môi trường, và trách nhiệm của giới hàn lâm

1. Tháng 4/2016, cá chết hàng loạt ở vài tỉnh miền trung VN. Nguyên nhân điều tra là do một nhà máy hoá chất của Đài Loan, Formosa, đã xả chất thải chưa qua xử lí. Nhiều người cho rằng điều này là tất yếu: muốn phát triển kinh tế phải đánh đổi về mặt môi trường. Cụ thể, nếu có chính sách môi trường quá khắt khe thì sẽ dẫn đến việc làm ít đi cho người dân, hoặc lương bị cắt giảm bù vào chi phí môi trường.
2. Ở Mỹ, người dân thích gắn mác “liberal” hay “conservative” cho nhau. “Liberal” thường chỉ những người bầu cho đảng Dân Chủ (Democratic Party), còn “conservative” chỉ những người cùng thiên hướng chính trị với các chính sách của đảng Cộng Hoà (Republican Party). Các chính trị gia “conservative” thường bỏ phiếu phủ quyết các đạo luật bảo vệ môi trường, với lập luận rằng những đạo luật này sẽ làm mất đi việc làm và thu nhập cho người lao động. Tuy nhiên, đây chỉ là một giả thuyết, chưa được kiểm chứng. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng ít việc làm vì luật môi trường khắt khe hơn chỉ là một hiệu qủa tiêu cực nhất thời ngắn hạn, và về dài hạn, quản lí chặt chẽ vẫn tốt hơn cho người dân. W. Reed Walker, một nhà kinh tế học nghiên cứu Clean Air Act được Hoa Kỳ thông qua vào 1990, chỉ ra rằng tuy đạo luật này làm cho công nhân làm trong các nhà máy mất 5.4 tỷ đô, mất mát này rất nhỏ so với lợi ích dài hạn. (Jenna Ruddock có một bài phân tích khá hay về việc bảo vệ môi trường làm hại việc làm ở trên trang medium.)
3. Hans Rosling là một bác sĩ, nhà dịch tễ học người Thuỵ Điển. Năm 1979, ông cùng vợ và hai con nhỏ chuyển tới Mozambique, một nước thuộc địa cũ của Bồ Đào Nha ở châu Phi. Trước đó vài năm, ông gặp Eduardo Mondlane, người sáng lập Mặt Trận Giải phóng Mozambique. Mondlane nói Mozambique sẽ gặp rất nhiều khó khăn sau khi giành được độc lập từ Bồ Đào Nha. Rosling kể lại rằng, Mondlane từng bắt tay ông và nói, “Promise you will work with us.” Sau này, dù Mondlane đã qua đời, Rosling vẫn giữ lời hứa trở thành bác sĩ duy nhất của hơn 300,000 người dân ở bắc Mozambique. Năm 1981, một nữ tu sĩ người Ý viết thư cho ông, mời ông đến nơi bà đang làm việc để chữa một chứng bệnh liệt cả hai chân kì lạ mà người dân trong vùng đang mắc phải. Những người bị bệnh này ăn một loại sắn đắng để sống. Đây là loại cây lương thực duy nhất sống được trong vùng khô hạn này. Loại cây này hoá ra chứa một loại chất độc, chỉ có thể được giải nếu ngâm sắn nhiều ngày. Tuy nhiên, vì khô hạn không có nước, nên người dân bỏ qua bước này. Cuối năm 1981, Rosling trở về Thuỵ Điển và trở thành giảng viên, chuyên về y tế công cộng ở các nước kém phát triển châu Phi. Rosling thấy rằng các đồng nghiệp và sinh viên ở phương Tây không hình dung được “extreme poverty” là như thế nào. Ola, con trai của Rosling, cùng với cha mình đã làm một phần mềm đồ hoạ giúp hình dung dữ liệu về thế giới, được cung cấp bởi Ngân Hàng Thế Giới (World Bank) và Liên Hợp Quốc (United Nations). Thế giới đã có một bước tiến dài trong việc xoá giảm đói nghèo, và Rosling rất vui vì việc đó. Ông tiếp tục dùng khả năng giúp công chúng hình dung thực trạng thế giới một cách chính xác, cho mọi người thấy thế giới này đang từng bước tốt đẹp hơn. Hans Rosling là một ví dụ điển hình của một nhà khoa học luôn trình bày các nghiên cứu và “facts” một cách dễ hiểu, để đem một hình ảnh chính xác hơn về thế giới đến với công chúng. Ông vừa qua đời ngày 7/2/2017 sau một thời gian bị ung thư, hưởng thọ 68 tuổi. (Trang Nature có một bài rất hay về ông.)
4. Trong tâm lí học có hai khái niệm rất hay. Một là “echo chamber”. Tưởng tượng rằng bạn có một cái tô to trùm quanh đầu mình. Khi bạn nói gì thì tiếng của bạn sẽ được vọng (echo) lại. Kết quả là bạn chỉ nghe được những gì mình nói. “Echo chamber” ý chỉ việc chúng ta sống trong những cộng đồng có tư tưởng giống mình nên chỉ nghe thấy được những ý kiến giống của mình, nhất là trong thời đại social media. Facebook có thuật toán chỉnh newsfeed sao cho người dùng chỉ đọc được những tin tức có cùng với thiên hướng chính trị với họ. Kết quả là người Mỹ “liberal” thì sẽ mãi đọc tin tức từ các trang  cánh tả, người Mỹ “conservative” thì sẽ mãi đọc các trang cánh hữu/cực hữu. Khái niệm còn lại cũng khá liên quan, là “cognitive dissonance”. Đại loại rằng, khi bạn nhận được một thông tin trái với niềm tin của bạn (vd như bạn tin rằng Sài Gòn đang ngày càng đi xuống, nhưng lại vừa đọc được rằng kinh tế Sài Gòn đang phát triển), bạn có xu hướng bỏ qua thông tin đó để giữ vững niềm tin của mình. Hai khái niệm này giải thích khá rõ vì sao xã hội Mỹ khá chia rẽ, nhất là sau khi Donald J. Trump trở thành tổng thống.
5. Để có một cuộc tranh luận thực sự hữu ích, nơi sự thật và khoa học được tôn trọng, thì người dân cần có một nguồn thông tin khách quan và dựa trên khoa học. Nếu không thì tranh luận sẽ chỉ là một đấu trường của âm lượng, nguỵ biện và xảo ngôn. Giới hàn lâm, những người được trang bị kĩ lưỡng nhất để tìm hiểu về sự thật trên thế giới này, lại bị phê phán là sống trong tháp ngà (ivory tower), xa rời với quần chúng và thực tế. Những nghiên cứu của họ không ai hiểu được trừ bản thân họ. Điều này khó tránh được, bởi đi tìm sự thật không phải là điều đơn giản, mà là điều rất phức tạp. Tuy nhiên, để có được những cuộc tranh luận hữu ích, chúng ta cần những người như Hans Rosling, những “phiên dịch viên” kết nối giới hàn lâm và quần chúng nhân dân. Suy cho cùng, quyền quyết định rơi vào tay người dân, vì họ sẽ là những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Để quyết định sáng suốt, người dân cần được trang bị những kiến thức, tri thức chính xác, xác thực về thế giới này. (Hiện ở Mỹ, một nhóm nhỏ các nhà kinh tế học đã lập ra EconoFact, một trang chuyên cung cấp các “facts” và phân tích kinh tế một cách dễ hiểu, để người không được đào tạo sâu vẫn nắm được.) Suy cho cùng, để dân chủ thực sự hoạt động tốt, chúng ta cần giới hàn lâm chịu khó ra khỏi tháp ngà thường xuyên hơn.
Advertisements
This entry was posted in Mỹ, Xã hội. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s